Alergijske bolesti predstavljaju bolesti novog doba i u neprestanom su porastu, a kako simptomi mogu biti vrlo različiti, s obzirom na to da se alergija može javiti na bilo kojem organu, sve se više lekara različitih struka okreću alergiji kao mogućem uzroku pacijentovih nejasnih smetnji, i pribegava se dijagnostici alergijskih bolesti

S druge pak strane, pacijenti mnoge svoje smetnje olako pripisuju mogućoj alergiji, tako da i sami traže ispitivanja kojima bi se alergija potvrdila ili isključila. Shodno velikom interesu za dijagnosticiranjem alergijskih bolesti, razvijene su brojne metode za utvrđivanje alergija, od kojih su mnoge naučno neutemeljene, te često navode pacijente na nepotrebno izbegavanje nekih pretpostavljenih alergena, prvenstveno hrane, što može dovesti i do prehrambenih deficita. Važno je stoga upozoriti na nekoliko činjenica oko postavljanja dijagnoze alergije i ukazati na naučno utemeljene i standardizirane metode dijagnostike.

Drugo , nije uvijek potrebno koristiti sve dijagnostičke metode koje stoje na raspolaganju kako bi se postavila dijagnoza alergije. U tipičnim je slučajevima, kada se npr. javi sekrecija iz nosa, kijanje i svrab nosa i očiju svaki puta kad se pacijent u proljeće nađe uz rascvetalu livadu, ili kad se pojavi osip u dojenčeta svaki put kada popije flašicu industrijskog mleka, dijagnoza alergije jasna iz same anamneza, tj. podataka o učestalosti i okolnostima javljanja pacijentovih simptoma i nikakve dalje pretrage nisu potrebne, već se može započeti lečenje.

Alergija može zahvatiti više organa

Budući da alergijske bolesti predstavljaju bolesti vrlo složenog mehanizma – mogu nastati „rano“, unutar nekoliko minuta do sati nakon izlaganja alergenu (npr. koprivnjača ili astmatiči napad) ili „kasno“, više dana do nedelja po izlaganju alergenu (probavne alergije, atopijski ekcem), mogu se uočiti na više organa (najčešće je zahvaćena koža, disajni ili probavni sistem, no česte su i kombinacije simptoma na više organa), a intenzitet alergijske bolesti može biti od blagog svraba, do po život opasnih reakcija, postavljanje dijagnoze je ponekad vrlo složeno i dugotrajno, a samo u slučajevima nekih alergija, prvenstveno onih tzv. „ranog“ tipa, u kojima organizam stvara antitela iz grupe imunoglobulina E( IgE), možemo se pomoći i laboratorijskim testovima.

U uzorku pacijentove krvi određuje se ukupna količina IgE ili količina specifičnih IgE na određene alergene, odnosno reaktivnost krvnih stanica na nadražaj alergenima. Kad se, međutim, alergijska reakcija događa u tkivu (crevu, koži), i to mehanizmima koji nisu posredovani IgE, nije relevantno testiranje krvi, već se u nekim slučajevima mora analizirati samo zahvaćeno tkivo (npr. uzorak sluznice creva).

Prick test

Drugi deo testova tiče se ispitivanja na samom pacijentu, tzv. testovi uživo (in vivo), od kojih je najpoznatiji i najčešće primenjivan ubodni kožni test (PRICK), a verodostojan je, opet, za alergije koje nastaju mehanizmima tzv. „ranih“ reakcija (uključujući imunoglobulin E).

Kako se izvodi Prick test?

Test se izvodi apliciranjem kapljice otopine alergena na kožu, kroz koju se laganim ubodom probije gornji sloj kože i čeka reakcija koja se razvije unutar petnaestak minuta. U nekim slučajevima test se očitava i odgođeno, nakon 4-6 sati. Kako u pozitivnom testu ulogu igraju IgE, on dobro kolerira i s količinom IgE određenih u krvi, no ovde je uključena i reaktivnost kože bolesnika, dakle živih stanica, što testu daje veću verodostojnost od krvnih testova. Postoje i druge vrste kožnih testova, od kojih se neki sprovode u posebno indiciranim slučajevima. Kod spominjanja bilo kojeg načina testiranja (laboratorijskog ili kožnog testa), treba napomenuti da se simptomi alergijske bolesti mogu javiti pre nego krvni ili kožni testovi postanu pozitivni, tako da se odluka o početku lečenja ne sme doneti isključivo temeljem rezultata testova. Pozitivnost testova se može pojaviti i više meseci nakon nastupa bolesti, ali kod dece testovi mogu biti pozitivni već i u prvim mesecima života, što je u suprotnosti s čestom predrasudom da se deca do 3. godine ne trebaju testirati.

Kad je najpogodnije raditi alergo testove?

Najpogodnije vrijeme za testiranje ne može se tačno odrediti, no svakako je važno naglasiti da ni u kom slučaju nije potrebno žuriti s pretragama kad se pojave simptomi alergije, već je bolje pričekati nekoliko meseci, a propisivanje terapije temeljiti na intenzitetu i tipu alergijskih smetnji.

Dijagnoza kasnih alergijskih reakcija

Dijagnostika tzv. „kasnih“ alergijskih reakcija je mnogo složenija, obzirom da se one odvijaju u pojedinom organu, a uključuju stanice koje se ne ponašaju jednako u tkivu i u krvi. Tu dolazi u obzir, naročito kod kožnih alergija, tzv. „patch“ test (oblik kožnog testa), pri kojem se na netaknutu kožu nalepe alergeni u vidu flastera, ostave delovati tokom 24 sata, a reakcija kože se očitava nakon 48 i 72 sata. Ovi testovi se rutinski rade kod  odraslih, dok za decu još uvek nisu uvedeni u rutinsku primenu.

Test provokacije

U slučajevima sumnje na alergiju tzv. „kasnih“ reakcija, važno je utvrditi povezanost izloženosti alergenu i vrsti reakcije, često je potrebno pažljivo pratiti i beležiti reakcije, a kad se povezanost utvrdi, pribegava se eliminaciji pretpostavljenog alergena. Nakon izvesnog vremena eliminacije (više nedelja ili meseci), ili pri slučajevima kad je nejasno postoji li alergija, mora se učiniti test provokacije. To znači izlaganje organizma alergenu za koji verujemo da izaziva reakciju. U slučaju postojanja alergije, reakcija se pojavi u jednakom obliku kao prvi put. Testovi provokacije moraju se sprovoditi pod lekarskim nadzorom (često i u bolnici) i uz spremnost reagovanja na teške oblike reakcija, ali su u nekim slučajevima neizostavni. Kod dece se često vrši test provokacije na hranu, i to u trenutku kad se pretpostavlja da je reaktivnost organizma smanjena, i kad se očekuje da se namirnica može ponovno uvesti u prehranu (poznato je da deca najčešće „prerastu“ alergiju na hranu). Test provokacije je i jedini merodavan dijagnostički put dokazivanja ili isključivanja alergije na lekove.

Utvrditi strategiju ponašanja i lečenja

Na kraju je važno napomenuti da u tipičnim slučajevima dijagnozu alergijske bolesti može postaviti lekar primarne zaštite, bez dodatnih testiranja ili upućivanja alergologu, kako bi što ranije započeo lečenje, no konsultacija specijaliste alergologa je potrebna da se, osim potvrđivanja dijagnoze, zajedno s pacijentom utvrdi strategija ponašanja i lečenja. Alergijske bolesti imaju svojstvo javljanja tokom niza godina, ponekad i doživotno, a često menjaju svoje simptome, što je razlog da se pacijent upozna s mogućim problemima kako bi ih prepoznao i na pravi način reagovao kad se pojave. To je naročito važno za obolele od astme,  alergijske bolesti disajnog sistema, za koju je vrlo važno da pacijent ili roditelj, zajedno s lekarom, ustanove tačne mere lečenja i način reagovanja pri pojavi simptoma, mere koje je potrebno preduzeti da bi se sprečilo pogoršanje, te kod pacijenta uspostavi potpuna kontrola bolesti.